www.chwasty.com

unnamed

“Chwasty” to projekt o roślinach, które są zapisem historii społecznej i politycznej. Rośliny te spotkać można w miejscach, w których były kiedyś najbardziej liczebne wsie w całej Polsce. Teraz, po kilkudziesięciu latach od momentu, gdy ludzie zostali zmuszeni do opuszczenia tej przestrzeni, rośliny są ciągle odradzającym się i trwałym znakiem ich obecności.

Po II wojnie światowej w wyniku masowych przesiedleń związanych z przesunięciem granic Polski wielu ludzi zostało zmuszonych do zmiany miejsca zamieszkania. Ponad pół miliona osób deportowano z terenów Bieszczadów, Beskidu Niskiego, Beskidu Sądeckiego, Pogórza Przemyskiego i Roztocza w trakcie dwóch akcji przesiedleńczych. W pierwszej – nazwanej propagandowo repatriacją ludności ukraińskiej do ZSRR (1944-1946) – wysiedlono 480 tysięcy ludzi, w drugiej, czyli podczas Akcji Wisła (1947-1950) – 140 tysięcy. Opuszczone wsie najczęściej były palone, początkowo przez partyzantów UPA, później przez oddziały Wojska Polskiego, dlatego w większości tych miejsc nie zachowały się domy, kościoły, czy cerkwie. Budynki, których nie strawił pożar, w następnych latach zostały rozebrane i posłużyły jako materiał do utwardzania dróg. Większość wsi zniknęła bezpowrotnie. Wielokulturowa narracja została gwałtownie przerwana i brak jej kontynuacji.

Tereny po wysiedlonych wsiach podlegają procesowi naturalnej sukcesji przyrodniczej, co jest ewenementem na skalę europejską. Jedynie czasami można napotkać ledwie dostrzegalne ślady ludzkiej obecności w postaci zarośniętych już fundamentów domów, studni czy nagrobków. Pozostała sieć dróg, teraz prowadzących donikąd, a gdzieniegdzie zachował się tarasowy układ pół z pojedynczymi drzewami owocowymi. Kwitnące wiosną w środku lasu jabłonie, śliwy czy grusze, zarówno te pojedyncze z przydomowych nasadzeń jak i całe sady, są charakterystycznym znakiem wysiedlonych miejscowości. Jednak roślin, które świadczą o obecności ludzi w tych miejscach, jest dużo więcej. To zarówno rośliny użytkowe (agrest, porzeczka, orzech laskowy, orzech włoski, lipa), ozdobne, hodowane w ogródkach (rudbekia naga, żonkile, irysy, astry), związane z obrzędami (barwinek pospolity, bukszpan wieczniezielony, kalina koralowa), czy też takie, które wyrosły po wysiedleniach i wskazują na miejsca, które ludzie zamieszkiwali lub które użytkowali (pokrzywa zwyczajna, perz właściwy, szczaw alpejski).

Rośliny na powrót przejmują przestrzeń, kiedyś podporządkowaną sobie przez ludzi. Szczelnie porastając cmentarze i miejsca po domach zacierają ślady ludzkiej obecności. Pozostałości gospodarstw znikają pod warstwą pokrywającej je bujnej roślinności. Równocześnie te same rośliny są często jedynym dowodem, że ludzie tam mieszkali. Rośliny są ciągle odradzającym się i trwałym świadectwem obecności ludzi, ponieważ wprowadzone kiedyś przez człowieka zmiany w strukturze i składzie chemicznym gleby są na tyle znaczące, że dają możliwość przetrwania tym gatunkom nawet przez następne 600 lat. Znajomość roślin pomaga odnaleźć wysiedlone wsie, może posłużyć do odtworzenia ich topografii, a także stanowi klucz do zrozumienia tej przestrzeni.

Na wystawie prezentowana jest instalacja z roślin – łąka przeniesiona z dwóch wysiedlonych miejscowości znajdujących się na terenie Beskidu Niskiego i Bieszczadów. Towarzyszy jej mapa terenu objętego akcjami przesiedleńczymi. Zaznaczone na niej zostały nieistniejące już miejscowości.

Rudbekia naga
Pokrzywa zwyczajna
Narcyz biały
Jesiony i lipy
Cerkwisko
Jesiony i lipy
Cerkwisko
Barwinek pospolity